محتوای علمی
تمرینات ورزشی برای افراد با کم توانی ذهنی
مطالعه تحقیقات انجام شده در حوزه توانبخشی و ورزش برای افراد با کم توانی ذهنی نشان می دهد برای توسعه تندرستی و بهبود عملکرد حرکتی و روانی این افراد می بایست اقدام به طراحی برنامه تمرین انفرادی و بر اساس ویژگی های فردی این افراد و سبب شناسی اختلال آنها انجام داد. با توجه به اینکه مربیان تمرینی در مدارس استثنائی، مدارس توسعه دهنده آموزش فراگیر، باشگاه های ورزشی و خانواده ها نیاز به در اختیار داشتن اطلاعات جامع و کامل برای ارائه برنامه تمرینی به این افراد دارند، محققین اقدام به مطالعه گسترده تحقیقات انجام گرفته بر روی این افراد، جمع بندی این مطالب و تدوین بسته آموزشی تمرینی بر اساس اصول و مبانی علم تمرین نموده و در این بسته ضمن تدوین اصول و مبانی تمرین در این افراد و ارائه مستندات و شواهد موجود، جزئیات طراحی برنامه تمرینی را تدوین نموده اند تا مربیان بر اساس این اصول و مبانی و بر اساس اطلاعات ذکر شده در این بسته بتوانند اقدام به طراحی برنامه شخصی برای افراد با کم توانی ذهنی نمایند. لازم به توضیح است این بسته آموزشی تمرینی به مدت سه ماه بر روی افراد با کم توانی ذهنی اجرا شده و اصلاحات لازم و تعدیل مورد نیاز بر روی برنامه اجرا می شود تا امکان اجرای کامل برنامه در محیط واقعی تمرین وجود داشته باشد. این بسته آموزشی تمرینی به همه ملت عزیز ایران و دلسوزان حق فعالیت بدنی در افراد با کم توانی ذهنی تقدیم یم شود و امید است تا این اطلاعات بتواند راهنمای مناسبی برای تمرین در این افراد بوده و در توسعه تندرستی ایشان مفید فایده واقع شود.
کم توانی ذهنی چیست
در متن تجدید نظر شده ویرایش چهارم کتاب راهنمای تشخیصی و آماری اختلال های روانی (DSM-V-TR[1]) سه معیار برای تعریف کم توانی ذهنی یا کم توانی ذهنی صورت گرفته است. مهم ترین ویژگی کم توانی ذهنی، کارکرد ذهنی عمدتا پائین تر از متوسط است (ملاک الف)، که با محدودیت های مهم در کارکرد انطباقی در حداقل دو مورد از زمینه های مهارتی زیر همراه است: ارتباطات، مراقبت از خود، زندگی خانوادگی، مهارت های اجتماعی-میان فردی، بهره برداری از منابع اجتماع، خود گردانی، مهارت های کارکردی تحصیلی، کار، اوقات فراغت، بهداشت و ایمنی (ملاک ب). همچنین سن شروع اختلال باید پیش از هجده سالگی باشد (ملاک ج).
سبب شناسی کم توانی ذهنی بسیار متفاوت است و می توان آن را به عنوان برآیند عمومی و نهایی فرایندهای آسیب شناختی تلقی کرد که کارکرد دستگاه عصبی مرکزی را تحت تاثیر قرار میدهد.
کارکرد کلی ذهنی به وسیله هوشبهر (IQ یا معادل آن) تعیین می شود که به وسیله اجرای یک یا بیش از یک آزمون هوش فردی استاندارد شده سنجیده می شود. هوشبهر تقریبا 70 یا کمتر از آن (که به طور تقریب دو انحراف معیار کمتر از میانگین است) به عنوان کارکرد ذهنی محسوب می شود که به طور معنی داری پائین تر از متوسط است. باید توجه داشت که در اندازه گیری هوشبهر تقریبا پنج نمره خطای اندازه گیری وجود دارد، بنابر این در مورد افراد با هوشبهر 70-75 که دارای کاستی های چشمگیر در رفتار انطباقی هستند امکان تشخیص کم توانی ذهنی وجود دارد. همچنین در فردی که نمره هوشبهر کمتر از 70 دارد اما اختلالی در عملکرد انطباقی او مشاهده نمی شود، تشخیص کم توانی ذهنی برای وی مطرح نمی شود. کارکرد انطباقی به این معناست که افراد تا چه اندازه به انتظارات عمومی زندگی به گونه ای اثر بخش برخورد می کنند و تا چه اندازه به معیار های استقلال شخصی که به مقتضای گروه سنی خاص، زمینه اجتماعی فرهنگی و محیط اجتماعی خاص از آنان انتظار می رود دست می یابند. کارکرد انطباقی تحت تاثیر عوامل مختلف قرار می گیرد مانند تحصیلات، انگیزش، ویژگی های شخصیت، فرصت های اجتماعی و شغلی و اختلال های روانی و جسمی که ممکن است با کم توانی ذهنی همراه باشند. در مقایسه با هوشبهر که معمولا بیشتر به عنوان یک ویژگی ثابت باقی می ماند، احتمال بهبود مشکلات انطباقی به کمک اقدامات توانبخشی بیشتر است.
سطح فعالیت بدنی، آمادگی جسمانی و رشد حرکتی در افراد با کم توانی ذهنی
کاهش سطوح فعالیت بدنی در بین کودکان به عنوان عامل خطرزای جدی در نظر گرفته شده به طوری که بر اساس رهنمود های سازمان های توسعه دهنده سلامت، کودکان باید 60 دقیقه فعالیت بدنی متوسط تا شدید در روز با تکرار سه بار در هفته داشته باشند و زمان صرف شده برای فعالیتهای کم تحرک، باید به کمتر از دو ساعت در هر روز محدود شود و در بزرگسالان می بایست 150 دقیقه فعالیت متوسط تا شدید و یا 75 دقیقه فعالیت شدید انجام شود. مشارکت در فعالیت بدنی منظم عامل مهمی جهت تندرستی و کلید کاهش خطر بیماری های مزمن می باشد. کم تحرکی با افزایش خطر اضافه وزن و چاقی و پایین بودن آمادگی قلبی مرتبط است و افرادی که دارای کم توانی هستند نسبت به افرادی که کم توانی ندارند فعالیت بدنی کمتری دارند به طوری که کودکان دارای کم توانی ذهنی 40٪ فعالیت بدنی کمتری نسبت به همسالان بدون معلولیت شان دارند. بر اساس نتایج مطالعات انجام شده افراد با کم توانی ذهنی بیش از 40 درصد از کل فعالیت بدنی خویش را درگیر فعالیت های بدنی سبک می باشند. علاوه بر این مطالعات مختلفی در سطح دنیا به بررسی وضعیت آمادگی جسمانی افراد با کم توانی ذهنی پرداخته و سطح آمادگی جسمانی این افراد را با همتایان غیر کم توان شان مورد مقایسه قرار داده اند. عمدتا این مطالعات نشان دهنده تاخیر یا ضعف این افراد در این متغیرها بوده است.
در یک مطالعه تحقیقی در سال 2017 محققان به بررسی نقش فعالیت بدنی در بهبود آمادگی جسمانی کودکان با اختلالات ذهنی و رشدی پرداختند. محققین در این تحقیق با توسعه میزان فعالیت بدنی توانستند بهبود سطح کلی آمادگی جسمانی مرتبط با سلامت را در کودکان با اختلالات ذهنی و رشدی را گزارش نمایند. نتایج مطالعات انجام شده مشخص ساخت که علاوه بر افزایش سطح آمادگی جسمانی، عواملی چون داشتن شایستگی و اعتماد به نفس لازم برای انجام انواع مهارت های حرکتی بنیادین و توسعه مشارکت دائم در فعالیت بدنی و حفظ وزن مناسب لازم می باشد. برای اینکه سطح سلامت و تندرستی کودکان مبتلا به اختلالات ذهنی و رشدی IDD بهبود پیدا کنند، باید فرصت مشارکت در برنامه هایی با دستورالعمل های فردی به منظور توسعه تجربیات یادگیری مهارتهای مختلف را داشته باشند.
اختلالات ذهنی توانایی یادگیری و فعالیت بدنی در محیط های آموزشی و حتی در درس تربیت بدنی را تضعیف و دچار عقب ماندگی می کند به طوریکه کودکان دارای کم توانی ذهنی در روند رشد مهارتهای حرکتی در مقایسه با کودکان دارای رشد ذهنی طبیعی، دارای تاخیر و کارایی حرکتی پائین تری می باشند.
با توجه به شناخت وسیعی که نسبت به فوائد فعالیت بدنی منظم، توسعه آمادگی جسمانی و بهبود رشد مهارت های حرکتی در افراد با کم توانی ذهنی وجود دارد، می توان به عنوان یک پکیج، بسته تمرینی همراه با تفریح و سرگرمی در تمریناتی با شدت، مدت زمان و تواتر مناسب انتخاب نمود تا این افراد از مزایای سلامتی فعالیت بدنی بهره مند شده و با توسعه فعالیت بدنی از فواید پیشگیرانه و درمانی آن بهره ببرند.
فواید فعالیت بدنی برای افراد با کم توانی
فوائد فعالیت بدنی برای عموم افراد سالم و افراد با کم توانی امری اثبات شده می باشد ولی افراد کم توان به دلایل گوناگون، تمایل و اشتیاق کمتری به مشارکت در فعالیت جسمانی، تمایل به بی تحرکی، و آمادگی کمتر نسبت به همتایان سالم خود دارند. عواقب ثانویه این بی تحرکی در افراد دارای معلولیت شامل پوکی استخوان، استئوآرتریت، کاهش تعادل، قدرت، استقامت، آمادگی، انعطاف پذیری، چاقی و افسردگی می باشد. اما انجام فعالیت های بدنی منظم باعث بهبود وضعیت ترکیب بدنی، سلامت سیستم اسکلتی، سلامت روانی و افزایش مشارکت اجتماعی این کودکان می گردد.
مطالعات متعدد انجام شده در این حوزه بیانگر فوائد فعالیت بدنی در افراد دارای اختلالات رشدی و ذهنی می باشد که این فوائد در بهبود ظرفیت هوازی، بهبود عملکرد حرکتی درشت، ظریف ، پیشگیری از چاقی و اضافه وزن، پیشگیری از بیماری های متابولیک و قلبی و عروقی، بهبود کیفیت زندگی و سلامت جسمی و روانی گزارش شده است. برخی محققین در مطالعه تحقیقی بر روی کودکان مبتلا به کم توانی ذهنی به بررسی تاثیر فعالیت بدنی بر عملکرد اجرایی پرداخته اند. آنها عملکرد اجرایی را به عنوان مجموعه ای از فرایندهایی که مسئول عملکردهای راهنمایی، هدایت و مدیریت شناختی، عاطفی و رفتاری به ویژه در شرایط جدید حل مساله، می باشد تعریف می کنند که بر اساس آن، از 8 زیر دامنه زیر تشکیل شده است: مهار کردن (کنترل امواج، کنترل خود، مقاومت در برابر وسوسه ها)، تغییر (انعطاف پذیری شناختی، انعطاف پذیری با شرایط جدید یا فعالیت بسته به شرایط)، کنترل احساسی (تعدیل پاسخ های احساسی به طور مناسب، طرح/ سازماندهی (پیش بینی اقدامات آینده، اهداف تعیین شده)، سازماندهی (حفظ و ادامه فعالیت کاری، استفاده از مواد و شرایط با توجه به نیاز مورد نظر)، خلاقیت (شروع کار یا فعالیت، تولید ایده ها به طور جداگانه)، حافظه کاری ( نگه داشتن در ذهن با هدف تکمیل یک کار) و نظارت (بررسی کار، ارزیابی عملکرد در طول و بعد از کار) تشکیل شده است. نتایج این تحقیقات نشان داده است که ارتباط مثبتی بین تمامی موارد زیر مجموعه عملکرد اجرایی و فعالیت بدنی در این افراد وجود دارد.
محققین کختلفی تاثیر تمرینات بدنی بر تندرستی بزرگسالان با اختلالات ذهنی متوسط را بررسی کرده و بیان داشته اند که فعالیت بدنی تاثیر مثبتی بر سلامت جسمی و روانی نظیر خلق و خوی، رضایت از زندگی و خودکارآمدی یا اعتماد به نفس) در بزرگسالان با کم توانی ذهنی دارد. محققان زیادی نیز بهبود تندرستی را متعاقب اجرای فعالیت بدنی در این جمعیت گزارش نموده اند. در کل می توان بیان داشت نتایج این تحقیقات، توسعه فعالیت بدنی، آمادگی جسمانی و رشد حرکتی را به عنوان یک مداخله بسیار ارزشمند در بهبود سلامت و عملکرد افراد با کم توانی ذهنی نشان می دهد.
اصول و مبانی تمرینات توانبخشی ورزشی در افراد با کم توانی ذهنی
دکتر علی کاشی و همکارانش در سال 1402 در یک مطالعه تحقیقی به سفارش بنیاد ملی علم ایران (صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران کشور)، اقدام به تدوین بسته آموزشی تمرینی ویژه افراد با کم توانی ذهنی نمودند. آنها در این تحقیق اصول و مبانی تمرین این افراد را به شرح زیر تدوین نمودند.
1- توسعه فعالیت بدنی گام نخست هر برنامه توانبخشی ورزشی است.
2- توسعه آمادگی جسمانی و رشد حرکتی عامل اصلی برای دنبال کردن طولانی مدت برنامه تمرینی.
3- برنامه های تمرین ادراکی حرکتی و شناختی، برنامه اصلی تمرین در افراد با کم توانی ذهنی
4- برنامه های تمرینی کاهش وزن یک گام ارزشمند برای توسعه سلامتی افراد با کم توانی ذهنی
5- توسعه توانایی های روانی اجتماعی از طریق فعالیت بدنی و بازی راهی برای افزایش تعامل اجتماعی
6- ورزش تخصصی در افراد با کم توانی ذهنی راهی برای نمایش توانمندی های افراد کم توان ذهنی
7- ورزش گروهی و استفاده از همتایان بهتر از تمرینات خانگی و انفرادی است
8- برنامه تمرینی والد-کودک بخش مکمل برنامه های تمرین تخصصی توانبخشی ورزشی است
9- افزایش انگیزه شرکت در فعالیت های بدنی راهی برای تداوم مشارکت و حضور این افراد در برنامه های تمرینی
10- توسعه برنامه های فراگیر در آموزش، تمرین و بازی افراد با کم توانی ذهنی گام محکم تعامل با افراد بدون کم توانی
11- المپیک ویژه یک بسته کامل و دریچه ورود افراد با کم توانی ذهنی به جامعه
12- فعالیت بدنی در سالمندان با کم توانی ذهنی عاملی برای کاهش عوارض سالمندی
برای مطالعه بیشتر در این خصوص می توانید به لینک زیر مراجعه و اصل مقاله را مطالعه فرمائید:
https://journals.sbmu.ac.ir/index.php/soren/article/view/40480
